3 factoren die creativiteit stimuleren

In de blogpost van vandaag wilde ik een beetje afwijken van de marketing- en datagerelateerde onderwerpen die ik gewoonlijk behandel. Als je deze blog leest, weet je dat ik hem bijna 20 jaar geleden ben gestart, en dat het vinden van onderwerpen om drie keer per week over te schrijven een echte uitdaging is. Het vergt discipline, maar ook een zekere dosis creativiteit. Bovendien is creativiteit ook een essentieel ingrediënt in mijn marketingadvieswerk. Klanten willen immers nieuwe en onderscheidende oplossingen. Maar waar komt creativiteit vandaan? Hoe ontstaat het vermogen om te creëren en te vernieuwen? In het tijdperk van generatieve AI, dat vaak als creatief wordt beschouwd, heb ik me gericht op de factoren die creativiteit bevorderen.

Neem contact op met het adviesbureau IntoTheMinds

Factor 1: Eenvoud als motor van innovatie

Ik blijf onze klanten vertellen dat goede innovatie – dat wil zeggen innovatie die als primaire doel heeft klanten tevreden te stellen en te binden – eenvoudig moet zijn. Eenvoud is een deugd die technofielen vaak vergeten. Hoewel de meeste huidige innovaties lijken te komen van technologie, mag technologie niet het centrale argument van een marketingstrategie worden. Eenvoud en elegantie van de oplossing moeten prevaleren, zodat de nadruk ligt op klanttevredenheid. Zoals Leonardo da Vinci zei: “Eenvoud is de ultieme verfijning.”

Eenvoud is de ultieme verfijning.
Leonardo da Vinci

Simpele innovatie kan misschien de moeilijkste taak zijn. Overmatige verfijning is een ziekte die 99% van de innovaties aantast. Om jezelf te overtuigen, kijk gewoon naar de smartphonemarkt. Wat is er gebeurd sinds de lancering van de iPhone in 2007: schermen werden groter, camera’s krachtiger. Toch voldoet de iPhone van 2007 nog steeds aan de behoeften van 2020. De kern van disruptieve innovatie is eenvoud. Eenvoud bereiken is een uitdaging. Zoals Vincent Van Gogh ooit aan Paul Gauguin schreef: “Hoe moeilijk het is om eenvoudig te zijn.”

Deze zoektocht naar eenvoud is ook een veelvoorkomende zorg onder kunstenaars. Om dit te illustreren, hier twee voorbeelden.

Brancusi

Het thema van de vogel is vanaf 1910 aanwezig in het werk van Brancusi, waaraan hij zich bijna 30 jaar wijdde. Hij verklaarde: “Mijn hele leven heb ik alleen gezocht naar de essentie van de vlucht.” Deze zoektocht naar de essentie dwong hem om “eenvoudig te zijn.” Bewust van deze verbinding tussen eenvoud en de zoektocht naar het essentiële, voegde hij eraan toe: “Eenvoud is geen doel in de kunst, maar we bereiken eenvoud ondanks onszelf, door de ware betekenis van dingen te benaderen.”

“Bird in Space” is een terugkerend thema in Brancusi’s werk. Hij probeerde de essentie van de vlucht vast te leggen in deze serie. Foto genomen tijdens de retrospectieve in het Georges Pompidou Center.

Miro

Het werk van Miro, dromerig, staat vol creaties die een emotie of sensatie proberen uit te drukken. In 1924 verwierp Miro het realisme (het kopiëren van de zichtbare wereld). Hij creëerde een nieuwe expressievorm, een nieuwe visuele taal. Het teken wordt betekenisvol. “Vrijheid veroveren is eenvoud veroveren. Dus uiteindelijk is een lijn, een kleur genoeg om het schilderij te maken,” zei hij.

Joan Miró. Poema (III), 1968

De namen Van Gogh, Brancusi en Miro worden herinnerd voor de kracht van hun artistieke creaties, net zoals we de namen Steve Jobs en James Dyson herinneren voor hun technologische creativiteit. Daarom is de vergelijking tussen ogenschijnlijk verre velden de moeite waard.

Factor 2: Netwerken, essentieel om ideeën te laten ontstaan

Deze paragraaf gaat over creativiteit die voortkomt uit interactie met andere mensen. Met andere woorden, het laat zien dat het samenbrengen van vruchtbare geesten de creatieve capaciteit kan vergroten.

Het is geen geheim dat creativiteit wordt geïnspireerd door andere kunstenaars. In een ander artikel besprak ik hoe kunstenaars het werk van hun voorgangers of tijdgenoten opnieuw uitvonden, met Caravaggio en Rubens als voorbeelden. Het is bekend dat de loop van de kunst ook werd beïnvloed door creatieve centra – smeltkroezen waar kunstenaars hun inspiratie voeden en hun ideeën ontwikkelen. Denk natuurlijk aan Nederland in de 17e eeuw. De zogenaamde Gouden Eeuw was gebaseerd op de enorme rijkdom die werd gegenereerd door de handel met de Indië en de opkomst van meerdere generaties kunstenaars die door dat kapitaal werden “gesponsord”.

Venetië was om dezelfde redenen een ander belangrijk centrum van creativiteit. Op het kruispunt van maritieme handelsroutes trok de rijkdom van de stad de meest getalenteerde kunstenaars aan, die bijdroegen aan een ongekende creatieve bloei: Bellini, Titiaan, Tintoretto, Veronese en Tiepolo hebben hun stempel op de stad gedrukt. Ze namen minder bekende kunstenaars mee die zich door het hele land verspreidden (zoals Carlo Crivelli en Lorenzo Lotto, die zijn carrière in de Marche opbouwde na vertrek uit Venetië), of anderen die elders succes zouden hebben (zoals El Greco).

Monetaire rijkdom is echter geen noodzakelijke voorwaarde om deze stimulatie van creativiteit te bevorderen. In Nieuw-Guinea staat de Sepik-riviervallei bekend om de intensiteit van zijn artistieke creatie. Rijkdom in westerse zin is een vreemd concept in dit afgelegen gebied (zelfs vandaag de dag). Men kan ook denken aan het kubisme, dat in Parijs ontstond onder kunstenaars die bescheiden leefden, grotendeels immigranten (Picasso, Modigliani, Gris…).

Van links naar rechts: Portret van Innocent X door Velázquez (1650, Galleria Borghese, Rome); De paus met uilen door Francis Bacon (1958, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten, Brussel)

Toch strekt deze botsing van ideeën zich soms uit over grote tijds- of geografische afstanden. Tijdelijk, zoals blijkt uit Bacons obsessieve werk na Velázquez (boven). Geografisch, zoals blijkt uit de belangstelling van de kubisten voor wat toen nog “primitieve” kunst werd genoemd aan het einde van de 19e eeuw.

Hoe kan men deze invloed niet zien wanneer men het Mahongwé-masker (Congo, hieronder) vergelijkt met Picassos Les Demoiselles d’Avignon? Toch had de Catalaanse kunstenaar nooit de kans om dit specifieke masker te zien. Het werd gedocumenteerd en naar Europa gebracht nadat Les Demoiselles d’Avignon waren geschilderd. Een interessante artistieke traject, waarbij kunstenaars samenkomen die gescheiden zijn – zo niet door decennia, dan toch door duizenden kilometers.

Van links naar rechts: Les Demoiselles d’Avignon, Pablo Picasso (1907, MoMA, New York); Mahongwé-masker, Congo (gedateerd onbekend, Fondation Barbier-Müller, Genève)

Het lijkt er dus op dat artistieke creatie zich op bepaalde momenten convergerend richt op specifieke vormen en motieven. Een dergelijke convergentie is ook waargenomen in wetenschappelijke en technologische domeinen. Zoals Ogburn en Thomas (1922) opmerken in hun artikel “Are Inventions Inevitable? A Note on Social Evolution,” werden zonnevlekken in 1611 tegelijkertijd ontdekt door vier wetenschappers in vier verschillende landen: Galileo in Italië, Scheiner in Duitsland, Fabricius in Nederland en Harriott in Engeland. Bekijk dit artikel om overtuigd te raken van één ding: wanneer de omstandigheden juist zijn, kan hetzelfde idee tegelijkertijd op meerdere plaatsen ontstaan.

Factor 3: Wanneer je niets hebt, moet je creatief zijn

Het antwoord op deze vraag werd duidelijk tijdens een bezoek aan het Louvre. In een van de zalen worden objecten van de Cycladische kunst tentoongesteld. Deze eilandengroep in de Egeïsche Zee bracht rond 3300 v.Chr. een beschaving voort die witte marmeren idolen van opmerkelijke esthetische zuiverheid produceerde.

Van links naar rechts: vioolvormige figuren (Cycladen, 3300–2700 v.Chr.), idool (Cycladen, 3300–2700 v.Chr.), Tipo Kilia-figuren (West-Anatolië, 3300–300 v.Chr.), Brillenidool (West-Azië, 3300–3000 v.Chr.)

Technische beperkingen in het marmeren werk hebben waarschijnlijk de Cycladische kunstenaars gedwongen een spaarzame aanpak te hanteren bij het vormgeven van hun werken. Dezelfde spaarzame aanpak is terug te vinden in andere figurines uit vergelijkbare perioden op verschillende plaatsen in Europa en het Midden-Oosten: in West-Anatolië (ca. 3300–3000 v.Chr.), Sardinië (ca. 4000–3000 v.Chr.), Cyprus (ca. 4000 v.Chr.). De esthetische nabijheid van deze vrouwelijke figuren inspireerde een video (zie hieronder), die ons aanzet tot nadenken over de factoren achter deze gelijkenis.

Schaarste aan middelen is een katalysator voor creativiteit.

Natuurlijk hadden er uitwisselingen tussen deze volkeren kunnen plaatsvinden. Maar zou het niet eleganter zijn om een andere hypothese te overwegen: dat de beperkingen opgelegd door het materiaal en de beschikbare technologie in die verre tijd automatisch een spaarzaamheid van middelen en een vereiste voor eenvoud oplegden?

Zelfs in het bedrijfsleven is deze spaarzaamheid van middelen een bron van creativiteit. Neem het voorbeeld van Timothy Prestero. Hij ontwierp een couveuse voor pasgeborenen met autoonderdelen. De technologie is eenvoudig. Zo eenvoudig dat zelfs in de meest afgelegen landen de lokale bevolking de reparaties zelf kan uitvoeren. De toegevoegde waarde is enorm, omdat hightech couveuses slechts enkele jaren meegaan in deze landen. Een ander waargebeurd voorbeeld is de Apollo 13-missie, waarbij een CO2-filter vanaf nul moest worden gemaakt om de astronauten te redden.

Met andere woorden: schaarste aan middelen is een katalysator voor creativiteit. Je innoveert het beste in ontbering.

Conclusie

In dit artikel heb ik geprobeerd te laten zien dat creativiteit meerdere voorwaarden vereist:

1. een netwerk van mensen om ideeën uit te wisselen zodat ze met elkaar botsen. Deze botsing kan plaatsvinden op één locatie (Amsterdam in de 17e eeuw, Venetië in de 15e, Parijs in de 20e) of over afstand (Bacon-Velázquez, Afrikaanse kunst-Kubisme)
2. een verlangen om de puurste vorm van expressie te zoeken (de essentie)
3. spaarzaamheid van middelen

Creatief zijn vereist inspanning. Niets is aangeboren en het zou verkeerd zijn te denken dat de creatieve handeling spontaan is. In het bedrijfsleven is het hetzelfde. Je wordt creatief omdat je het wilt, omdat je het nodig hebt. Bedrijven moeten daarom een cultuur van creativiteit stimuleren die werknemers motiveert vooruit te gaan en te willen innoveren. De voorwaarden moeten aanwezig zijn, maar motivatie ontstaat in ieder van ons.